Wizerunek polskiego społeczeństwa końca XIX wieku i jego "ostatnich romantyków" oraz wierny obraz warszawskiego życia tego okresu. Na jego tle, w akompaniamencie sonetów Mickiewicza, rozwija się wątek miłości Wokulskiego do Izabelli Łęckiej. Wpleciony w narrację powieści pamiętnik starego subiekta pogłębia jej perspektywę i współtworzy wątek historyczny.

Głównym motywem powieści jest krytyka społeczna, ukazująca konflikty między różnymi klasami społecznymi i ich wpływ na życie jednostki. Wokulski reprezentuje nową burżuazję, która wchodzi w konflikt z dekadencką arystokracją.